SIOSTRY

Najnowszy projekt artystyczny Małgorzaty Malwiny Niespodziewanej, zatytułowany SIOSTRY, zabiera nas w świat znanych od pokoleń baśni (Mała syrenka Hansa Christiana Andersena czy O sześciu łabędziach braci Grimm), gdzie artystka dokonuje pewnego rodzaju rewizji ich treści. Przygląda się tym opowieściom z kobiecej perspektywy, a swoją uwagę kieruje ku elementom w oryginale zepchniętym na drugi plan: siostrzanym relacjom, siostrzeństwu, kobiecemu kręgowi mocy i wsparcia, ale również stereotypowym przedstawieniom kobiecych postaci w baśniach. Artystkę interesują nieoczywistości, wszak główną bohaterką wystawy uczyniła syrenę – ni kobietę ni rybę. Syrena może symbolizować zarówno piękno, płodność czy wyemancypowaną zmysłowość, ale jest także omenem, zagrożeniem, mrocznym i nieokiełznanym bytem. Syreny pojawiają się w historii literatury i sztuki jako metaforyczne przedstawienia kobiet, gdzie zewnętrzny powab przeciwstawia się wewnętrznemu mrokowi i złym zamiarom (male gaze). Projekt SIOSTRY prezentuje inny punkt widzenia i rysuje kobietę jako postać złożoną i wielowymiarową, a także społeczną i solidarną z innymi kobietami – tytułowymi siostrami.

Oryginalna Mała syrenka to niełatwa lektura. Poznajemy dziewczynę, która aby zrealizować swoje marzenia zostaje poddana ogromnej próbie. Syrena porzuca rodzinę, dom i komfort, oddaje swój głos (a przy tym zostaje brutalnie okaleczona), godzi się na życie w nieustannym bólu (każdy krok i ruch ma odczuwać jak stąpanie po ostrzach noża), a to wszystko za możliwość życia na ziemi, wśród ludzi, za miłość mężczyzny i nieśmiertelność duszy. W bohaterce imponuje pragnienie poznania świata poza granicami swojego domu, jej potrzeby duchowe. Jednak przerażające są przeszkody, które musi pokonać: kalectwo, chroniczny ból, morderstwo. Temu cierpieniu próbują zaradzić właśnie jej siostry, które codziennie wypływają na powierzchnię, by śpiewać swojej utraconej krewnej i podnieść ją na duchu. To one wchodzą w układ z podwodną wiedźmą, aby ratować życie siostry w obliczu ślubu księcia z inną – oddają swoje przepiękne włosy w zamian za nóż, którym ich siostra może zamordować księcia, by uratować siebie samą.

Z kolei bohaterka baśni braci Grimm jest siostrą sześciu chłopców przemienionych przez złą macochę w łabędzie. Aby im pomóc i zdjąć z nich zaklęcie, przez sześć lat nie może mówić ani się uśmiechać, ma za to uszyć dla nich koszule z roślin znalezionych w lesie. Niemal traci przez to życie, znosi w milczeniu każdą udrękę, min. porwanie przez teściową kolejno trzech nowo narodzonych synów i oskarżenie jej o dzieciobójstwo, proces sądowy i wyrok śmierci poprzez spalenie na stosie.

Baśnie często przedstawiają stereotypowy wzorzec i obraz ról płciowych, a losy bohaterów i bohaterek są w nich zależne od płci. Wśród postaci kobiecych wyraźny jest podział na bohaterki dziewczęce, uległe, pełne samopoświęcenia, młode i piękne, które nie mają łatwego życia i do swoich happy endów docierają boleśnie poturbowane. Przeciwwagą dla nich są kobiety sprawcze, posiadające wiedzę i umiejętności wiedźmy i macochy, przedstawiane jako odrażające i złe do szpiku kości. Żadna z bohaterek, ta aktywna czy pasywna, zła czy dobra, nie ma lekko. Niespodziewana, świadoma opresyjnego charakteru popularnych baśni, zwraca się ku bohaterkom i rozwija opowieść o nich, pogłębia ich charakterystykę, a przede wszystkim akcentuje kobiece relacje i powiązania. Rysuje sieć bezpieczeństwa, którą kobiety tworzą dla siebie nawzajem. Powstaje tu zupełnie nowy rozdział baśni o małej syrence, który opowiada o więzi sióstr, które dorastają razem w podwodnym świecie, mają wspólne zajęcia, przygody, przyjemności i doświadczenia. Jako wspólnota, są dla siebie wsparciem w trudnych chwilach, w obliczu zagrożenia działają razem. W solidarności tkwi ich siła.

Obecne na wystawie są także kobiety-drzewa, które znamy z cyklu Dzikie słońca (2016). Las jest miejscem akcji wielu baśni, obszarem bardzo wieloznacznym. Z jednej strony jest to przestrzeń znana i oswojona, jest etapem podróży lub miejscem pracy. Z drugiej, mroczne i niebezpieczne siedlisko nadprzyrodzonych istot i demonów czyhających na człowieka. Schronienie i otchłań, z której nie sposób wyjść. W tej przestrzeni bohaterowie i bohaterki często dokonują przemiany, ich los się tam odwraca, las staje się więc rytualnym przejściem, momentem przełomowym. Las kobiet-drzew to przestrzeń kobiecej wspólnoty i genealogii, gdzie przeszłość łączy się w nieustannym naturalnym cyklu z teraźniejszością i przyszłością.

Wystawa SIOSTRY jest dziełem dojrzałej i ukształtowanej artystki, która nieustannie zaskakując swoimi poszukiwaniami, pozostaje wierna stale podejmowanym w swojej twórczości wątkom i ideom. Prace tworzące ten projekt to rysunki wykonane na nepalskim papierze z lokty i japońskim papierze kozo. Papiery te są wykonywane ręcznie, organiczne, mięsiste i delikatne, stanowią integralną część dzieła. To jeden ze znaków rozpoznawczych Niespodziewanej, obecny w jej pracach od wielu lat, niezależnie od podejmowanej tematyki. Na tych i innych czerpanych papierach rozgrywały się losy choćby Madame Butterfly (2013), jak i wspomnianych wcześniej bohaterek i bohaterów wystawy Dzikie Słońca (2016). O sztuce papieru opowiadała także wystawa Washi no fushigi. Tajemnica papieru (2019) w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie, w której Niespodziewana brała udział wraz z dwoma innymi artystkami. Temat baśni jest również obecny w twórczości artystki od lat. W cyklu Bajki (2010) oglądaliśmy linoryty przedstawiające bohaterki takie jak Calineczka, Czerwony Kapturek czy Królewna Śnieżka, natomiast o drugiej stronie baśniowej kobiecości traktowała wystawa Złe (2014).

Kolejny motyw, który towarzyszy Niespodziewanej, praktycznie od początku jej artystycznej drogi to włosy. Długie, czarne, falujące i oplatające pojawiają się na rysunkach, w grafikach i w realizacjach przestrzennych. Fryzury Violetty Villas czy Amy Winehouse narysowane na wielkich papierach czerpanych, haftowany włosami autobiograficzny obrus pokazywany w Muzeum Współczesnym Wrocław na wystawie Dzień jest za krótki (2013), włosy korzenie i konary drzew czy obecne tu długie, przypominające fale włosy syren.

Niespodziewana także konsekwentnie od lat, snuje opowieść o kobietach, o siostrzeństwie, znaczeniu kobiecych więzi i wpisuje się tym samym w nurt herstorii. Artystka przygląda się kobiecym postaciom w życiu codziennym, w baśniach i legendach, ale także w historii sztuki [projekty o życiu i twórczości Katarzyny Kobro czy wystawa „Katarzyna, Erna, Maria” w galerii lokal_30 w Warszawie (2020)]. Polemizuje z dotychczasowymi narracjami, odkrywa nieopowiedziane do tej pory wątki. Jest to klamra, która domyka także i projekt SIOSTRY, gdzie Niespodziewana honoruje baśniowe bohaterki, kreując dla nich pełniejszą przestrzeń, nowe możliwości i oddając im głos.

Marta Dziedziniewicz – kuratorka wystawy

Artystka: Małgorzata Malwina Niespodziewana

Tytuł wystawy: Siostry

Kuratorka: Marta Dziedziniewicz

Miejsce: Galeria M

Adres: Świdnicka 38a, 50-068 Wrocław

Czas trwania wystawy: 28 maja – 12 czerwca 2021

Wernisaż: piątek 28 maja 2021 o godzinie 19:00